Choroby odkleszczowe u psa: babeszjoza i inne

Michał Sołtys Avatar

7 min czytania

pies w gabinecie weterynaryjnym podczas diagnostyki po ukąszeniu kleszcza

Sedno

Choroby odkleszczowe u psów to zagrażające życiu infekcje pierwotniacze i bakteryjne. Najgroźniejsza z nich w Polsce, babeszjoza, wywołuje gwałtowny rozpad krwinek czerwonych, wysoką gorączkę oraz ciemny mocz już w 1–7 dni od zakażenia. Przeżycie zwierzęcia zależy od wdrożenia leczenia przeciwpierwotniaczego w ciągu pierwszych kilkunastu godzin od wystąpienia symptomów. Kleszcze rozpoczynają żerowanie już przy temperaturze 4–5°C, dlatego ryzyko infekcji utrzymuje się przez większą część roku.

Czym są choroby odkleszczowe u psów i które z nich występują w Polsce?

W polskich warunkach środowiskowych psom zagrażają przede wszystkim trzy jednostki chorobowe: niszcząca erytrocyty babeszjoza, przewlekła borelioza oraz anaplazmoza granulocytarna. Przenoszą je głównie dwa gatunki kleszczy: łąkowy (Dermacentor reticulatus) oraz pospolity (Ixodes ricinus). W rejonach endemicznych nawet do 80% pajęczaków jest nosicielami groźnych patogenów (dane pupilepodochrona.pl z 2024 r.).

Do najważniejszych schorzeń odkleszczowych diagnozowanych u psów należą:

  • Babeszjoza (piroplazmoza): wywoływana przez pierwotniaka Babesia canis, transmitowanego przez kleszcza łąkowego. Pasożyt wnika do wnętrza erytrocytów i intensywnie się namnaża, prowadząc do ich masowego pękania (hemolizy). Stanowi bezpośrednie zagrożenie życia psa i wywołuje ostrą niewydolność nerek.
  • Borelioza (choroba z Lyme): przewlekła infekcja bakteryjna wywoływana przez krętki Borrelia burgdorferi, przenoszone przez kleszcza pospolitego. Bakterie osadzają się w tkance łącznej, atakując torebki stawowe i układ nerwowy.
  • Anaplazmoza granulocytarna: choroba bakteryjna wywoływana przez Anaplasma phagocytophilum. Drobnoustrój atakuje granulocyty we krwi i powoduje spadek liczby płytek krwi (trombocytopenię).

Po jakim czasie od ukąszenia kleszcza dochodzi do zakażenia?

Przeniesienie patogenów nie następuje w momencie wkłucia. Pierwotniaki Babesia canis wnikają do krwiobiegu po 24–36 godzinach żerowania, a bakterie Borrelia burgdorferi po 24–48 godzinach. Czas od transmisji do wystąpienia pierwszych symptomów zależy od biologii drobnoustroju: ostra babeszjoza daje objawy po 1–7 dniach, podczas gdy borelioza rozwija się bezobjawowo przez okres od kilku tygodni do nawet 2–5 miesięcy.

Jednostka chorobowa Patogen i wektor Czas transmisji do krwi Czas inkubacji (pierwsze objawy)
Babeszjoza Babesia canis (Dermacentor reticulatus) 24–36 godzin żerowania 1–7 dni
Borelioza Borrelia burgdorferi (Ixodes ricinus) 24–48 godzin żerowania Od kilku tygodni do 2–5 miesięcy
Anaplazmoza Anaplasma phagocytophilum (Ixodes ricinus) brak danych brak danych

Szybkie usunięcie kleszcza przed upływem 24 godzin znacząco zmniejsza ryzyko infekcji. Trzeba jednak unikać błędów mechanicznych: ściskanie pęsetą za opity odwłok lub smarowanie pasożyta tłuszczem prowokuje u niego odruch wymiotny (karmawataha.pl, 2024 r.). W takiej sytuacji treść jelitowa wraz z patogenami trafia wprost do naczynia krwionośnego psa, co skraca czas zakażenia do kilku sekund.

Pasożyty w Polsce wykazują aktywność już przy dobowej temperaturze od 4–5°C, a roczny rytm zachorowań psów ma dwa wyraźne szczyty: wiosenny (kwiecień–maj) oraz jesienny (wrzesień–październik).

Jakie są pierwsze i alarmowe objawy chorób odkleszczowych u psa?

Wczesne objawy zakażenia to gorączka sięgająca 40–41°C, apatia oraz brak apetytu. Bezpośrednim sygnałem zagrożenia życia są natomiast ciemnobrunatny mocz i porcelanowo blade dziąsła. Początkowo choroba odkleszczowa przypomina zwykłe zmęczenie: pies staje się osowiały, niechętnie wstaje z posłania i pije więcej wody.

Dalszy obraz kliniczny zależy od tego, które komórki i narządy niszczy patogen:

  • Alarmowe objawy babeszjozy: mocz o zabarwieniu ciemnobrunatnym, przypominający colę lub ciemne piwo. Taki kolor to wynik hemoglobinurii, czyli wydalania wolnej hemoglobiny z rozpadłych erytrocytów przez nerki. Towarzyszy jej bladość dziąseł oraz spojówek, przechodząca w zaawansowanym stadium w żółtaczkę hemolityczną.
  • Objawy boreliozy: wędrująca kulawizna, która przenosi się z jednej łapy na drugą, obrzęk i bolesność stawów, sztywny chód oraz nawracające rzuty gorączki po wielu tygodniach od kontaktu z pasożytem.
  • Objawy anaplazmozy: apatia, sztywność mięśni, wybroczyny na skórze i błonach śluzowych oraz krwawienia z nosa wywołane trombocytopenią.

Do oceny stopnia anemii służy prosty test domowy: wystarczy unieść wargę psa i sprawdzić kolor śluzówki nad zębami. Zdrowe dziąsła są różowe i wilgotne, u psa z ostrą babeszjozą stają się kredowobiałe lub sinoblade.

Przy podejrzeniu odkleszczówki nie czekam do rana: jeśli u psa termometr wskazuje powyżej 39,5°C, a w misce zostaje nietknięte jedzenie, od razu jadę do dyżurnej kliniki weterynaryjnej.

Jak lekarz weterynarii diagnozuje choroby odkleszczowe?

Rozpoznanie stawia się na podstawie rozmazu krwi obwodowej z ucha lub pazura, pełnej morfologii z biochemią oraz badań serologicznych ELISA lub PCR. Wczesna interwencja decyduje o szansach na przeżycie zwierzęcia, dlatego diagnostyka w gabinecie przebiega etapowo:

  1. Badanie kliniczne i pomiar ciepłoty ciała: lekarz ocenia stopień odwodnienia, osłuchuje serce i bada temperaturę w odbycie; w odróżnieniu od sytuacji, gdy mierzona jest prawidłowa temperatura u psa, ostra infekcja odkleszczowa wywołuje nagłą gorączkę sięgającą 40–41°C.
  2. Rozmaz krwi obwodowej: najszybsza metoda wykrywania babeszjozy. Krew pobiera się z płytko unaczynionego miejsca, najczęściej przez nakłucie małżowiny usznej lub brzegu pazura, gdzie gromadzą się zakażone erytrocyty. Po wybarwieniu preparatu metodą Giemsy lekarz ocenia krew pod mikroskopem, poszukując gruszkowatych wtrętów pierwotniaka Babesia canis wewnątrz krwinek. Wynik otrzymuje się w 15 minut.
  3. Morfologia i biochemia krwi: badanie krwi żylnej wykazuje stopień anemii (spadek hematokrytu i hemoglobiny) oraz poziom trombocytopenii. Panel biochemiczny pozwala ocenić stężenie mocznika i kreatyniny, co obrazuje ewentualne uszkodzenie nerek.
  4. Testy płytkowe ELISA: szybkie testy serologiczne wykrywające obecność przeciwciał przeciwko Borrelia burgdorferi oraz Anaplasma phagocytophilum.
  5. Badanie metodą PCR: laboratoryjne oznaczenie materiału genetycznego drobnoustroju, stosowane w przypadkach wątpliwych oraz przy podejrzeniu boreliozy, gdy rozmaz mikroskopowy pozostaje ujemny.

Jak wygląda leczenie babeszjozy i boreliozy u psów?

Terapia babeszjozy wymaga bezzwłocznego podania dipropionianu imidokarbu oraz intensywnej płynoterapii dożylnej zapobiegającej uszkodzeniu nerek, z kolei boreliozę leczy się podawaniem doksycykliny przez okres 28 dni. Schemat postępowania zależy ściśle od gatunku zidentyfikowanego patogenu.

W babeszjozie lekiem pierwszego rzutu jest dipropionian imidokarbu, wstrzykiwany domięśniowo lub podskórnie w dawce dobranej do masy ciała psa. Preparat paraliżuje metabolizm pierwotniaków i zatrzymuje niszczenie krwinek. Równolegle prowadzi się intensywną płynoterapię dożylną z użyciem krystaloidów, aby wymusić diurezę i wypłukać z kanalików nerkowych toksyczne produkty rozpadu hemoglobiny. Gdy nerki przestają filtrować toksyny mocznicowe, u pacjenta pojawiają się silne nudności oraz gwałtowne wymioty u psa, co pogłębia niebezpieczne odwodnienie. Przy spadku hematokrytu poniżej wartości krytycznych konieczna staje się transfuzja pełnej krwi od psiego dawcy.

Boreliozę oraz anaplazmozę zwalcza się antybiotykoterapią celowaną. Terapią z wyboru jest doksycyklina, podawana doustnie przez 28 dni. Zbyt wczesne przerwanie kuracji grozi nawrotem zakażenia i trwałym uszkodzeniem struktur stawowych.

Pod żadnym pozorem nie wolno podawać psu ludzkich leków przeciwgorączkowych ani przeciwbólowych. Paracetamol prowadzi u psów do nieodwracalnej martwicy wątroby, a ibuprofen wywołuje krwotoczne owrzodzenie żołądka oraz nagłe zatrzymanie filtracji nerkowej.

Czy każdy kleszcz zaraża i jak chronić psa przed zachorowaniem?

Nie każdy kleszcz jest nosicielem patogenów, jednak ze względu na wysokie ryzyko zakażenia konieczna jest całoroczna profilaktyka barierowa oraz bezzwłoczne usuwanie pasożytów kleszczołapkami. Nawet w rejonach endemicznych część pajęczaków pozostaje wolna od drobnoustrojów. Ponieważ gołym okiem nie da się odróżnić kleszcza zakażonego od zdrowego, każde wkłucie traktuje się jako potencjalne źródło infekcji.

W dyskusjach na forach weterynaryjnych opiekunowie często szukają domowych metod ochrony, jednak skuteczną barierę tworzą wyłącznie sprawdzone preparaty farmakologiczne:

  • Tabletki z izoksazolinami: preparaty doustne zawierające fluralaner, sarolaner lub afoksolaner. Substancja krąży we krwi psa, paraliżując układ nerwowy kleszcza krótko po rozpoczęciu żerowania, zanim pasożyt zdoła przekazać patogeny.
  • Krople spot-on: roztwory nanoszone bezpośrednio na skórę wzdłuż linii kręgosłupa, tworzące warstwę o działaniu roztoczobójczym i odstraszającym.
  • Obroża przeciwkleszczowa: polimerowe paski stopniowo uwalniające substancje czynne na sierść i lipidy skóry psa.

Gdy mimo zabezpieczenia pasożyt wbije się w skórę, prawidłowe usuwanie kleszcza u psa polega na chwyceniu go tuż przy samej skórze kleszczołapkami i płynnym wyciągnięciu wzdłuż osi wkłucia. Rankę po usunięciu pasożyta należy zdezynfekować i uważnie obserwować zachowanie psa pod kątem apatii oraz gorączki. Całoroczna profilaktyka pozostaje najpewniejszym sposobem ochrony zwierzęcia przed powikłaniami chorób odkleszczowych.

Michał Sołtys Avatar